Su Sondajı

SU SONDAJI HAKKINDA BİLİNMESİ GEREKENLER

Su alınan birimlere akifer adı verilmektedir ve üç kısma ayrılmaktadır. Sondaj faaliyetleri akiferin özeliklerine göre farklılık gösterir.

a)Kırıntı akifer: Çakıl ve kumlu birimlerin yer aldığı akifer ortamlarıdır. Geçirim özellikli olup su tutma özelliği geniştir.
b)Karstik akifer: Bu akiferde oluşan boşluklarda su birikimi meydana gelmektedir ve bu birimlerde su tasıma kapasitesi oldukça yüksektir.
c)Kırıklı akifer: Magmatik ve metamorfik birimleri bünyesinde oluşan bu teknotizma ve metomorfizma etkisiyle oluşan kırık, çatlak, eklem takımı gibi sistemlerde su toplanması sonucu oluşmaktadır. Bu sistemde su potansiyeli lokal olarak değişiklik gösterebilmektedir.


SONDAJ NASIL YAPILIR? 
    Kaya ortamda - Sert kayalarda kullanılan Sondaj tekniği ile Yumuşak - Kendini tutamayan zeminlerde kullanılan sondaj tekniği farklıdır. Kendini tutamayan yumuşak formasyonlarda çamur sirkülâsyonu ile sondaj yapılır, Kaya ortamda ise sondaj, hava sirkülâsyonu ile gerçekleşir. Bazı kuyular açılırken her iki sondaj tekniği de kullanılır.
    Jeolojik - Hidrojeolojik Etüt (su etüdü)sonucunda yeraltı suyu bakımından en verimli olduğu tespit edilen noktadan delme işlemine başlanılmaktadır. Daha sonra hedeflenen derinliğe ulaşıldığında delici matkap ve delme boruları (tij) dışarıya çıkartılarak, matkap çapından daha küçük çapta bir muhafaza borusu ile kuyu muhafazaya alınır ve kuyu cidarı ile bu muhafaza borusu arası yıkanmış ve elenmiş granüle sondaj çakılı ile doldurulur, kuyu temizlenip geliştirilerek (basınçlı hava , pistonlama vs. ile) kullanıma hazır hale getirilir.

SU SONDAJI UYGULAMA ŞEKİLLERİ

a) Çamurlu Sondaj (rotary)

Arazide yayılım gösteren formasyonlar; yıkılabilecek, gevşek yapılı zeminler ise çamurlu sondaj tekniği uygulanır. Matkapla kesilen ve parçalanan kaya parçacıkları, sondaj çamurunun sirkülasyonu marifetiyle yeryüzüne çıkarılmaktadır. Kuyu içinde devamlı sirkülasyon halinde bulunan sondaj çamuru, delme esnasında kuyunun yıkılmasına engel olmaktadır.

Bu yöntem oldukça güvenlidir ancak ilerleme hızı düşüktür. Ayrıca kuyu çaplarının mümkün olduğunca geniş olması icabettiğinden maliyetler de aynı oranda yükselmektedir.

b) Havalı Sondaj

Sert ve sağlam (kayalık) zeminlerde uygulanan bir yöntemdir. Yüksek basınçlı hava yardımıyla çalışan kırıcı tabanca ve ucundaki elmas daneli bit (matkap) marifetiyle kayalar kırılarak delinmektedir.

Yüksek basınçlı havanın içine zerkedilen ve sondaj kimyasallarından olan bir nevi köpük yardımıyla; kırılarak ufalanmış küçük taş parçacıkları yeryüzüne çıkarılmaktadır.



SU SONDAJININ ÖNEMLİ PARAMETRELERİ

Doğru kuyu yeri (sondaj lokasyonu) seçimi


İnceleme sahası hangi yapıyı arz ederse etsin, doğru sondaj lokasyonu (kuyu yeri) seçimi bol su elde etmek demektir. Gelişigüzel bir noktaya yapılacak sondaj ile şayet akifer kaya mevcut ise; permeabilite, kappilarite ve poroziteye bağlı olmak kaydıyla bir miktar yeraltı suyu elde etmek mümkündür. Bununla birlikte detay jeofizik çalışmalarla çatlak sistemleri (fayIanmalar) tesbit edilerek seçilecek uygun lokasyonlara sondaj yapıldığında, çalışma sahasından alınabilecek maksimum yeraltı suyu elde edilmiş olunacaktır.

Hesaplanan derinliğe ulaşılması

Etüd neticesinde hesaplanan derinliğe mutlaka ulaşılmalıdır. Bu da ancak yüksek kapasiteli bir sondaj makinasıyla mümkündür. Misâl olarak yeraltı suyu 255m.de ise; 230m. derinliğinde açılan kuyudan, ya hiç su çıkmayacak ya da ihtiyacı karşılamayacak kadar az miktarda su çıkacaktır.

Kuyu sapmalarının olmaması

Sondaj yapılırken matkabın üzerinde mutlaka Drill Collar (ağırlık) ve stabilizatör kullanılarak muhtemel sapmalar önlenmelidir.

Kuyu çapı ne olmalı?

Kuyu çapları derinlikle doğru orantılıdır. Derinlik arttıkça kuyunun başlangıç çapları da o oranda geniş seçilmelidir. Kuyudan elde edilmesi beklenen yeraltı suyu ne kadar çok ise dalgıç pompa ebatları da o oranda büyüyecektir. Buna bağlı olarak kuyu ve teçhiz borusu çapları mümkün olduğunca geniş seçilmelidir.

Teçhiz (muhafaza) borusu ve özellikleri

Teçhiz (muhafaza) boruları PVC veya demir menşeîli olabilmektedir. Kuyunun çapı ve derinliğinin yanı sıra formasyonun cinsine bakılarak boru seçimi yapılmaktadır. PVC borunun asgari 7mm. ve demir borunun asgari 5mm. et kalınlığında olması gerekir. Daha ince veya kalitesiz borular kuyunun stabilitesini sağlayamazlar. Kumlu ve siltli formasyonlarda, mutlaka köprü tip filtre borular kullanılmalıdır.

Çakıllama ve annülüs aralığı

Açılmış ve borulanmış kuyunun cidarıyla teçhiz borusu arasında, çakılla doldurulacak olan boşluğa “annülüs aralığı” denir. Çakıl zarfı ne kadar geniş olursa yeraltı suyu o kadar iyi filtre edilmiş ve siltasyon önlenmiş olur.

Kuyunun yıkanması ve inkişaf ettirilmesi

Çamur sirkülasyonuyla yapılan sondajlarda çatlaklar ve rezervuar gözenekleri çamurla sıvanır. Kuyu cidarında oluşan ve birkaç cm. kalınlıkta olabilen bu çamura “mudcake” yani çamur pastası denilir. Delme işleminin bitiminden sonra kuyu önce bol ve temiz suyla yıkanmalıdır. Ardından kuyu tabanından yeryüzüne doğru yüksek basınçlı ve debili hava yardımıyla kuyudaki çamur ve artıkları tamamen temizlenerek kuyu inkişaf ettirilmelidir.

Uzun ömürlü ve çok su veren bir kuyuya sahipsiniz

Yukarıdaki parametrelere birebir uyularak açılan kuyular sağlıklı kuyulardır. Uzun seneler boyunca yüksek debili yeraltı suyu elde etmemize imkan verirler. Ayrıca büyük su depoları yapılmasına da lüzum yoktur çünkü yeraltındaki rezervuar zaten tabii bir depodur. Bunun yanı sıra iki veya üç senede bir defa olmak kaydıyla kuyunun yüksek basınçlı havayla temizlenmesi, gözeneklerin açılmasına ve debinin artmasına sebep olacaktır.